مقدمه
اختلالات طیف افسردگی یکی از شایع ترین اختلالات روانپزشکی در جهان است، اما همچنان یکی از به اصطلاح عامیانه بد فهمیدهشدهترین و چالش برانگیزترین آنها نیز به شمار میرود. دکتر ندا فرزانه متخصص اعصاب و روان در زمینه درمان افسردگی ذکر می کند که بسیاری از بیماران مبتلا به اختلالات طیف افسردگین هتنها با رنج درونی بیماری دستوپنجه نرم میکنند، بلکه همزمان با واکنشها، انتظارات و قضاوتهای اطرافیان خود نیز درگیر هستند.
در این مقاله به این دو سوال اساسی پاسخ داده خواهد شد:
اشتباهات خانوادهها در برخورد با افسردگی تک قطبی و افسردگی دو قطبی کدامند؟
چگونه ناآگاهی و فشار خانوادگی میتواند روند درمان اختلالات طیف افسردگی را دشوارتر کند؟
به طور کلی، در فرهنگ خانواده محور ایرانی، خانواده میتواند نقش بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام، حمایت عاطفی و پیگیری درمان افراد مبتلا به اختلالات طیف افسردگی داشته باشد؛ اما در عین حال، اگر آگاهی کافی وجود نداشته باشد، همین خانواده ناخواسته می تواند به به عاملی برای تشدید علائم، تأخیر در درمان یا حتی قطع درمان افراد بیمار تبدیل شود.
نکته مهم این است که بسیاری از این رفتارهای آسیبزننده اعضای خانواده افراد مبتلا به اختلالات طیف افسردگی از سر بدخواهی نیست؛ بلکه نتیجه باورهای نادرست، ترسها، انگ اجتماعی و ناآشنایی آنها با ماهیت واقعی اختلالات طیف افسردگی است.
دکتر ندا فرزانه روانپزشک در این مقاله، به سه اشتباه رایج و بسیار مهم خانوادهها در برخورد با اختلالات طیف افسردگی زنان و مردان به طور کلی اشاره می کند؛ اشتباهاتی که اصلاح آنها میتواند مسیر درمان اختلالات طیف افسردگی را بهطور چشمگیری هموارتر کند.
آیا بیماری های افسردگی تک قطبی یا دو قطبی فقط «غمگینی» هستند؟
یکی از ریشهایترین مشکلات در برخورد خانوادهها با اختلالات طیف افسردگی، درک نادرست از ماهیت این اختلال است. اختلالات طیف افسردگی فقط به معنای ناراحت بودن، گریه کردن یا نداشتن انگیزه نیست. این بیماری ها میتواند خود را به شکلهای مختلفی نشان دهد؛ از بیحوصلگی و تحریکپذیری گرفته تا خستگی مزمن، دردهای جسمی، اختلال خواب، کاهش تمرکز و حتی پرخاشگری.
ندا فرزانه در ادامه تاکید دارد که افسردگی خاموش مردان و هم افسردگی خاموش زنان معمولا تشخیص شان مشکل تر است چون درمان این دو هم در زنان و هم در مردان نیازمند دقت بیشتر روانپزشک در شناخت علایم این دو اختلال دارد.
در مردان، به طور معمول اختلالات طیف افسردگی اغلب با خشم، کنارهگیری، اعتیاد، کار افراطی یا بیتفاوتی بروز میکند و به همین دلیل دیرتر تشخیص داده میشود. در زنان، معمولا اختلالات طیف افسردگی ممکن است با احساس گناه شدید، اضطراب، گریههای مکرر یا فرسودگی روانی همراه باشد.
وقتی خانواده بیماری افسردگی را صرفاً «ضعف روحیه» یا «کمطاقتی» تلقی میکند، در بعضی موارد ناخواسته بیمار را تحت فشار قرار میدهد تا چیزی را کنترل کند که اساساً از اختیار او خارج است.
۱. آیا مقاومت خانواده در برابر مراجعه به روانپزشک در ایران شایع است؟
یکی از شایعترین و آسیبزنندهترین اشتباهات در افراد با اختلالات طیف افسردگی ، مقاومت خانواده در برابر مراجعه بیمار افسرده به روانپزشک است. هنوز در بسیاری از خانوادهها این باور نادرست وجود دارد که مراجعه به روانپزشک به معنای «دیوانه بودن»، «برچسب خوردن» یا «وابسته شدن به دارو» است.
جملات اشتباه:
- «اول برو پیش روانشناس، دارو خطرناکه»×
- «این چیزا با حرف زدن درست میشه»×
- «نکنه اگه بری روانپزشک، معتاد دارو بشی»×
موارد ذکر شده در بالا نهتنها کمکی به بیمار مبتلا به اختلالات طیف افسردگی نمیکند، بلکه می تواند او را در بعضی از موارد دچار تردید، ترس و احساس شرم میکند. بسیاری از بیماران مبتلا به اختلالات طیف افسردگی دقیقاً به دلیل همین فشار خانوادگی، ماهها یا حتی سالها درمان تخصصی را به تعویق میاندازند.
واقعیت علمی درست این است که:
- روانپزشک متخصص تشخیص و درمان اختلالات روانی است√
- داروهای ضدافسردگی در صورت تجویز درست، اعتیادآور نیستند√
- در بسیاری از موارد، ترکیب دارودرمانی و رواندرمانی بهترین نتیجه را دارد√
مقاومت خانواده در برابر مراجعه به روانپزشک، در عمل به معنای مقاومت در برابر درمان مؤثر است.
۲. آیا فشار برای «زود خوب شدن» بیمار افسرده مانع بهبود افسردگی دو قطبی و تک قطبی خواهد شد؟
دومین اشتباه شایع، انتظار بهبود سریع و فشار برای «زود خوب شدن» است. خانوادهها گاهی با نیت دلگرمکننده اما به شکلی نادرست، جملاتی به بیمار میگویند مثل:
- «دیگه بسه، چرا خودتو جمع نمی کنی؟»×
- «این همه دارو میخوری، پس چرا هنوز خوب نشدی؟»×
- «بقیه بدتر از تو هستند، ولی دارن خودشون ادامه میدن»×
این جملات ممکن است از بیرون منطقی یا حتی انگیزشی به نظر برسند، اما برای فرد افسرده بسیار سنگین و آسیبزنندهاند. افسردگی بیماریای نیست که با اراده یا نصیحت برطرف شود. روند درمان آن تدریجی است و به زمان، صبوری و پیگیری نیاز دارد.
فشار برای بهبود سریع، معمولاً باعث میشود بیمار:
- احساس ناکارآمدی و شکست کند
- علائمش را پنهان کند تا خانواده را ناامید نکند
- یا حتی درمان را نیمهکاره رها کند
در حالی که یکی از مهمترین عوامل موفقیت درمان افسردگی، احساس امنیت و پذیرش بدون قید و شرط است.
۳. فشار خانواده به روانپزشک برای درمان فوری:
اشتباه مهم دیگر، فشاری است که گاهی خانوادهها به روانپزشک وارد میکنند. جملات و درخواست های اشتباه:
- «یه دارویی بده سریع حالش خوب بشه»×
- «دکتر، داروهارو قویتر کن»×
- «چرا اینقدر طول کشیده؟»×
این نگاه مصرفگرایانه به درمان، واقعیت پیچیده افسردگی را نادیده میگیرد. درمان افسردگی فرآیندی مرحلهبهمرحله است که نیاز به تنظیم تدریجی دارو، بررسی پاسخ بدن و همراهی روانی دارد.
فشار خانواده ممکن است باعث شود:
- بیمار انتظارات غیرواقعبینانه از درمان پیدا کند
- اعتمادش به فرآیند درمان کاهش یابد
- یا در صورت عدم بهبود سریع، ناامید شود
نقش خانواده در این مرحله، حمایت از روند درمان است، نه تسریع غیرعلمی آن.
آیا واکنش خانوادهها به افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی در زنان با مردان متفاوت است؟
به طور معمول، واکنش خانوادهها به افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی در زنان با افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی مردان اغلب متفاوت است. احتلالات طیف افسردگی در زنان شایع تر است اما گاهی جدی گرفته نمیشود و به «حساسیت» یا «احساساتی بودن» زنان نسبت داده میشود.
در مقابل، معمولا افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی مردان به دلیل کلیشههای فرهنگی درباره «قوی بودن مرد»، اغلب انکار میشود یا دیرتر از افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی زنان تشخیص داده میشود.
در هر دو حالت، نتیجه یکی است: تأخیر در درمان و افزایش رنج بیمار مرد و زن مبتلا بهافسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی.
خانواده نقش بسیار مهمی در بهبود افسردگی دارد. جملات درست برای خانواده بیماران مبتلا به افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی:
- به ماهیت بیماری های روانی به طور کلی آگاه باشد√
- انتظارات واقعبینانه از درمان های روانپزشکی در افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی داشته باشد√
- بیمار را بدون قضاوت بپذیرد یعنی او را به خاطر بیمار بودن مورد خشم یا نفرت قرار ندهد√
- از درمان تخصصی روانپزشکی حمایت کند√
درمان افسردگی، مسیر درمان است نه معجزه فوری:
دکتر ندا فرزانه در ادامه مقاله به خانواده بیماران مبتلا به اختلالات طیف افسردگی ذکر می کند که برخلاف بسیاری از بیماریهای جسمی، در اکثر موارد افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی یک اختلال ساده با پاسخ فوری نیستند. درمان مؤثر اختلالات طیف افسردگی نیازمند زمان، صبوری، پیگیری منظم و اعتماد به درمان تخصصی است.
آیا همسر بیمار مبتلا به بیماری افسردگی می تواند نقشی در بهبود بیماری افسردگی تک قطبی یا افسردگی دوقطبی همسرش داشته باشد؟
ندا فرزانه توضیح می دهد که روانپزشک در فرآیند درمان، صرفاً تجویزکننده دارو نیست؛ بلکه با ارزیابی دقیق شدت علائم، شرایط روانی–اجتماعی بیمار، سابقه فردی و خانوادگی، و پاسخ تدریجی بدن به درمان، مسیر درمان اختلالات طیف افسردگی را مرحلهبهمرحله تنظیم میکند. این روند ذاتاً زمانبر است و انتظار «بهبود سریع و قطعی در مدت کوتاه» میتواند هم برای بیمار و هم برای خانواده، ناامیدی و فشار مضاعف ایجاد کند.
متأسفانه در جامعه ما، هنوز این تصور نادرست وجود دارد که مراجعه به روانپزشک باید سریع، کمهزینه و با نتیجه فوری همراه باشد. همین نگاه باعث میشود برخی خانوادهها، بهجای پذیرش مسیر علمی درمان، به دنبال راهحلهای سطحی، توصیههای غیرتخصصی، یا روشهایی بروند که بیشتر بر امید کاذب تکیه دارند تا شواهد علمی. در چنین شرایطی، بیمار مبتلا به اختلالات روانی نهتنها درمان مؤثر دریافت نمیکند، بلکه ممکن است احساس کند مشکلش جدی گرفته نمیشود یا خودش مقصر ادامهدار بودن علائم است.
از سوی دیگر، مسئله هزینه درمانهای روانپزشکی نیز واقعیتی انکارناپذیر است. اما باید توجه داشت که هزینه نکردن برای درمان اصولی، اغلب به هزینههای پنهانتری در آینده منجر میشود؛ از افت عملکرد شغلی و تحصیلی گرفته تا فرسودگی روابط خانوادگی و حتی تشدید بیماری.
نگاه به درمان روانپزشکی بهعنوان «هزینه اضافی» میتواند مانعی جدی در مسیر بهبود باشد، درحالیکه آن را باید نوعی سرمایهگذاری برای سلامت فرد و خانواده دانست.
نکته مهم دیگر این است که روانپزشکی و رواندرمانی علمی، در تضاد با امید، باورهای فرهنگی یا معنوی نیستند. مشکل زمانی ایجاد میشود که این باورها جایگزین درمان تخصصی بیماری های روانی شوند، نه در کنار آن. حمایت عاطفی، دعا، امید و همراهی خانواده زمانی اثرگذار خواهند بود که در کنار درمان علمی و مبتنی بر شواهد قرار گیرند، نه بهجای آن.
در نهایت، خانوادهای که میپذیرد درمان بیماری های افسردگی تک قطبی یا دو قطبی نیازمند زمان است، به روند درمان توسط روانپزشک اعتماد میکند و از وارد کردن فشار برای «زود خوب شدن» هم به بیمار و هم به روانپزشک پرهیز میکند، نقش بسیار مهمی در بهبود بیمار ایفا خواهد کرد. این رویکرد نهتنها به کاهش علائم افسردگی کمک میکند، بلکه فضای امنتری برای گفتگو، پذیرش و ترمیم روانی در کل خانواده ایجاد میکند.
جمعبندی مقاله اشتباهات رایج خانوادهها در برخورد با افسردگی زنان و مردان:
دکتر ندا فرزانه روانپزشک در ادامه مقاله در مورد جمع بندی درمان اشتباهات رایج خانوادهها در برخورد با افسردگی زنان و مردان ذکر می کند که بیماری های طیف افسردگی به طور کلی پیچیده اما در اکثر موارد قابل درمان هستند. به طور کلی، خانوادهها در برخورد با به میتواند یا بزرگترین مانع درمان باشد، یا مهمترین حامی آن. اصلاح باورهای نادرست، کاهش فشارها و اعتماد به درمان تخصصی، نهتنها به بهبود بیمار کمک میکند، بلکه سلامت روان کل خانواده را نیز ارتقا میدهد.
- آدرس اینستاگرام دکتر ندا فرزانه روانپزشک:
- drnedafarzaneh@
- ✅ شماره تلفن مطب برای دریافت نوبت روانپزشکی:
- ۰۲۱-۸۸۷۹۲۴۶۶